Edward Soja - Thirdspace & Postmodern Geographies
مقدمه
ادوارد سوجا (Edward W. Soja)، جغرافیدان و نظریهپرداز شهری آمریکایی، یکی از چهرههای مهم «جغرافیای پستمدرن» و یکی از تأثیرگذارترین ادامهدهندگان راه هنری لوفور است.
مفهوم مشهور او «فضای سوم» (Thirdspace) در کتاب Thirdspace (1996) چارچوبی جدید برای فهم فضا و شهر ارائه کرد که در مطالعات شهری، برنامهریزی شهری، تحلیل فرهنگی و جغرافیای انسانی بسیار مهم شده است.
سوجا میگوید:
«فضا فقط فیزیکی نیست، فقط ذهنی نیست، بلکه ترکیبی سیال از هر دو است — فضایی که مردم زندگی میکنند، تفسیر میکنند و بازآفرینی میکنند.»
۱. مسئله اصلی سوجا: چگونه فضا را فراتر از تقابل فیزیکی/ذهنی بفهمیم؟
سوجا معتقد است دوگانهسازی سنتی:
- فضا = محلی هندسی، کالبدی
- ذهن / تخیل = عرصه فرهنگی
برای تحلیل شهر کافی نیست.
بر اساس لوفور، او میگوید:
فضا = محصول عمل + تصور + تجربه
و هر سه در هم تنیدهاند.
این رویکرد، فضامحورترین نظریه پستمدرن در مطالعات شهری است.
۲. سهگانه سوجا: Firstspace، Secondspace، Thirdspace
سوجا سه سطح برای فهم فضا معرفی میکند:
۱) فیزیکِ فضا — Firstspace
این فضا مادی و قابل اندازهگیری است:
- خیابان
- ساختمان
- دیوار
- مسکن
- جاده
- نقشه
- مرزبندیها
این همان فضایی است که مهندسان و برنامهریزان میسازند.
۲) فضای بازنماییشده — Secondspace
این فضا نمادین و ذهنی است:
- تفاسیر فرهنگی
- نقشههای مفهومی
- رویاها و آرمانشهرها
- طرحهای شهری
- ایدئولوژی
- رسانه
- گفتمان درباره فضا
۳) فضای سوم — Thirdspace
مهمترین بخش نظریه.
Thirdspace =
ترکیب Firstspace + Secondspace
در تجربه زیسته.
این فضا:
- سیال
- ترکیبی
- چندلایه
- پر از تضاد
- متکثر
- سیاسی
- قابل مقاومت
- قابل بازآفرینی
- آغشته به قدرت و هویت
است.
Thirdspace همان «فضای زیسته» مردم است.
مانند:
- کوچهای که تبدیل به فضای بازی کودکان میشود
- یک میدان که هم فیزیکی است، هم نمادین، هم سیاسی
- پیادهروهایی که مردم در آن هویت خود را بیان میکنند
- محلههایی که ساکنان آن معنای خاصی میآفرینند
- فضاهای عمومی تصرفشده (Occupy)
۳. فضا بهمثابه قدرت و مقاومت
سوجا نشان میدهد فضا همیشه:
- محل نزاع
- محل کنترل
- محل مقاومت
است.
مثالها:
- دولت و پلیس فضا را نظم میدهند
- سرمایهداران فضا را میسازند
- مردم فضا را بازتصرف میکنند
- اقلیتها فضاهای «پنهان» میآفرینند
- زنان فضا را متفاوت تجربه میکنند
- مهاجران فضا را بازمعنا میکنند
Thirdspace دقیقاً همین «فضای امکانمندی» است.
۴. فضا و پستمدرنیسم شهری
سوجا یکی از چهرههای مکتب لسآنجلس است.
از نظر او شهر پستمدرن:
- چندمرکزی
- پراکنده
- ناهمگن
- چندفرهنگی
- ترکیبی از معماریهای متضاد
- پر از مرزهای نمادین و فیزیکی
است.
فضاهای شهری:
- مالها
- مراکز خلاق
- شهرکهای خصوصی
- فضاهای عمومی تصرفشده
- فضاهای دیجیتالی و آنلاین
در قالب Thirdspace خوانده میشوند.
۵. Thirdspace و زندگی روزمره
سوجا مانند لوفور معتقد است که «شهر واقعی» در سطح روزمره اتفاق میافتد:
- قدمزدن
- تماشای ویترینها
- توقف در میدان
- بازآفرینی فضاهای عمومی
- تولید موسیقی خیابانی
- حضور در پاساژها
- تعاملات تصادفی
- تجمعهای سیاسی
اینها Thirdspace را پدید میآورند.
۶. Thirdspace و عدالت فضایی
سوجا نویسنده کتاب مهم Seeking Spatial Justice است.
او نشان میدهد:
فضا میتواند نابرابر باشد،
اما Thirdspace میتواند محل مبارزه برای عدالت باشد.
بهعنوان مثال:
- اعتراضات در میدانها
- جنبشهای حق به شهر
- تصرف فضاهای عمومی
- مبارزه با جداییگزینی فضایی
- تلاش برای فضای سبز در محلات فقیر
Thirdspace از نظر سیاسی بسیار مهم است.
۷. اهمیت نظریه سوجا در جامعهشناسی شهری
۱) تکمیل لوفور
سوجا نظریه تولید فضا را توسعه داد و قابلفهمتر کرد.
۲) معرفی Thirdspace بهعنوان ابزار تحلیلی
برای فهم:
- فضاهای عمومی
- مقاومت شهری
- فرهنگ شهری
- سیاست فضا
- معماری و بازنمایی اجتماعی
۳) تحلیل شهرهای پستمدرن
سوجا یکی از مهمترین تحلیلگران لسآنجلس، سائوپائولو و شهرهای چندمرکزی است.
۴) پایهگذار عدالت فضایی
مفهوم spatial justice بدون سوجا ناقص است.
۸. نقدهای وارد بر سوجا
- ابهام نظری: Thirdspace کمی انتزاعی است.
- پستمدرنیسم بیش از حد: برخی آن را غیرعلمی میدانند.
- کمبود مثالهای تجربی در برخی نوشتهها.
- تأثیرپذیری شدید از لوفور (گاهی کماصالت خوانده شده است).
با این حال Thirdspace از پربسامدترین مفاهیم مطالعات شهری امروز است.